Żeń-szeń (Panax ginseng) — właściwości, rodzaje i dawkowanie

1. Czym jest żeń-szeń? Panax i rośliny, które tylko się tak nazywają

Żeń-szeń to potoczna, spolszczona nazwa korzenia z rodzaju Panax, obejmującego kilkanaście gatunków z rodziny araliowatych. Nazwa rodzajowa Panax pochodzi z greckiego słowa oznaczającego lekarstwo na wszystkie dolegliwości, co dobrze oddaje pozycję tego korzenia w tradycyjnym ziołolecznictwie chińskim i koreańskim, gdzie stosuje się go od tysięcy lat.

W handlu suplementami spotyka się jednak nazwę „żeń-szeń” także przy roślinach, które do rodzaju Panax w ogóle nie należą. Najczęstszym przykładem jest żeń-szeń syberyjski, czyli eleuterokok kolczasty (Eleutherococcus senticosus). To osobny rodzaj z tej samej rodziny botanicznej, ale o zupełnie innym składzie: korzeń eleuterokoka nie zawiera ginsenozydów, które są charakterystyczne wyłącznie dla rodzaju Panax, tylko własną grupę związków nazywanych eleuterozydami. Nazwa handlowa powstała z podobieństwa zastosowania przypisywanego obu roślinom w tradycji ziołolecznictwa, a nie z pokrewieństwa botanicznego, dlatego traktowanie ich jako zamienników jest sporym uproszczeniem.

Prawdziwy żeń-szeń, czyli rodzaj Panax, obejmuje w praktyce handlowej głównie dwa gatunki uprawiane na dużą skalę: żeń-szeń koreański, nazywany też azjatyckim, oraz żeń-szeń amerykański. Oba dokładniej opisano w kolejnej części.

2. Żeń-szeń koreański, chiński i amerykański — czym się różnią

Żeń-szeń koreański, opisywany łacińską nazwą Panax ginseng C.A. Meyer, to gatunek uprawiany od wieków na Półwyspie Koreańskim oraz w północno-wschodnich Chinach. To właśnie ten gatunek dominuje w europejskich suplementach diety i to on jest przedmiotem większości badań klinicznych opisanych w dalszej części artykułu.

Różnica między białym a czerwonym żeń-szeniem nie dotyczy odmiany botanicznej, tylko sposobu przetworzenia tego samego korzenia. Biały żeń-szeń to korzeń obrany i wysuszony bez dodatkowej obróbki termicznej. Czerwony żeń-szeń powstaje przez parowanie korzenia w wysokiej temperaturze, co zmienia jego barwę na ciemnoczerwoną i wpływa na proporcje poszczególnych ginsenozydów w surowcu. Handlowe określenie „żeń-szeń chiński” najczęściej odnosi się do tego samego gatunku Panax ginseng, uprawianego i przetwarzanego w Chinach, a nie do odrębnego gatunku botanicznego.

Żeń-szeń amerykański, Panax quinquefolius, to osobny gatunek z tego samego rodzaju, rosnący naturalnie w Ameryce Północnej i uprawiany komercyjnie głównie w Kanadzie oraz w stanie Wisconsin w Stanach Zjednoczonych. Zawiera inne proporcje ginsenozydów niż żeń-szeń koreański, co w tradycji chińskiej medycyny przekładało się na przypisywanie mu nieco innego charakteru zastosowania. Z punktu widzenia świadomego wyboru najważniejsze jest jednak to, żeby na etykiecie jasno wskazano gatunek i część rośliny, a nie poprzestawano na samym słowie „żeń-szeń”.

3. Co zawiera korzeń żeń-szenia: ginsenozydy i standaryzacja

Za większość opisywanych w literaturze właściwości korzenia żeń-szenia odpowiada grupa związków nazywanych ginsenozydami. To saponiny triterpenowe, występujące niemal wyłącznie w roślinach z rodzaju Panax, dlatego traktuje się je jako marker jakości i autentyczności surowca. W korzeniu opisano ponad trzydzieści różnych ginsenozydów, oznaczanych literami i liczbami, na przykład Rb1, Rg1 czy Rg3, różniących się budową i proporcjami w zależności od gatunku oraz sposobu przetworzenia.

Zawartość ginsenozydów w korzeniu rośnie wraz z wiekiem rośliny, dlatego do produkcji ekstraktów wybiera się zwykle korzenie uprawiane od czterech do sześciu lat. Parowanie korzenia podczas produkcji czerwonego żeń-szenia dodatkowo zmienia proporcje poszczególnych ginsenozydów, zwiększając udział niektórych rzadszych form. Poza ginsenozydami korzeń zawiera również polisacharydy, olejki eteryczne i związki fenolowe, ale to właśnie suma ginsenozydów jest parametrem, na który standaryzuje się dobre ekstrakty do suplementów.

Na etykiecie dobrego preparatu z żeń-szeniem powinien znaleźć się procent standaryzacji ginsenozydów oraz wynikająca z niego masa tych związków w porcji dziennej, a nie tylko sama masa ekstraktu. Te dwie liczby razem pozwalają realnie ocenić, ile substancji czynnej faktycznie dostarcza suplement, niezależnie od tego, jak duża jest kapsułka.

4. Co pokazują badania nad żeń-szeniem

Żeń-szeń koreański należy do najczęściej badanych roślin adaptogennych. Poniższe akapity opisują wyniki konkretnych badań naukowych, dotyczące określonych grup uczestników i porcji ekstraktu. Nie są to obietnice efektu ani deklaracje właściwości jakiegokolwiek produktu.

Wspólnym mianownikiem tych prac jest to, że dotyczą one standaryzowanego ekstraktu z korzenia żeń-szenia koreańskiego w określonej, podanej porcji, a nie dowolnego produktu z tą nazwą na etykiecie. To kolejny argument za tym, żeby przy wyborze suplementu patrzeć na standaryzację, a nie tylko na nazwę rośliny.

5. Przeciwwskazania i o czym warto wiedzieć przed sięgnięciem po żeń-szeń

Jedynym formalnym przeciwwskazaniem wskazanym w europejskiej monografii ziołowej dla korzenia żeń-szenia koreańskiego jest nadwrażliwość na surowiec. Monografia zaznacza jednak wyraźnie, że bezpieczeństwo stosowania u dzieci i młodzieży poniżej osiemnastego roku życia nie zostało ustalone z powodu braku wystarczających danych, a stosowanie w ciąży i podczas karmienia piersią nie jest zalecane z tego samego powodu.

Ta sama monografia zaleca konsultację z lekarzem lub innym wykwalifikowanym specjalistą, jeśli dolegliwości, z powodu których sięgnięto po żeń-szeń, nasilają się w trakcie stosowania. Zalecany, tradycyjny czas kuracji to maksymalnie trzy miesiące, po którym warto zrobić przerwę, a nie stosować surowiec w sposób ciągły przez cały rok.

Osoby przyjmujące na stałe jakiekolwiek leki, w tym leki stosowane w terapii cukrzycy oraz leki przeciwzakrzepowe, powinny przed sięgnięciem po żeń-szeń skonsultować to z lekarzem lub farmaceutą, podobnie jak przy każdym innym surowcu roślinnym stosowanym równolegle z terapią lekową na stałe. Osoby dorosłe, zdrowe i nieprzyjmujące leków na stałe mogą kierować się dawkowaniem podanym na etykiecie konkretnego preparatu.

6. Jak wybrać dobry ekstrakt z żeń-szenia

Podobnie jak przy innych surowcach roślinnych, o wartości preparatu z żeń-szeniem nie decyduje sama nazwa na opakowaniu, tylko konkretne dane liczbowe podane w tabeli składników aktywnych. Poniższe zestawienie pokazuje, na co warto zwrócić uwagę.

Warto też umieć samodzielnie sprawdzić deklarację producenta. Jeśli na etykiecie podano masę ekstraktu oraz procent standaryzacji, łatwo policzyć rzeczywistą ilość ginsenozydów. Na przykład sto miligramów ekstraktu standaryzowanego na siedem procent ginsenozydów odpowiada siedmiu miligramom ginsenozydów w porcji dziennej. Etykieta, która podaje wyłącznie masę ekstraktu bez procentu standaryzacji, nie pozwala na taką kontrolę.

Dobrym sygnałem jest również obecność żeń-szenia w formule razem ze składnikami mineralnymi o jasno opisanej, autoryzowanej roli, takimi jak magnez. Pozwala to połączyć tradycyjny surowiec roślinny z jasno określonymi funkcjami składników odżywczych w tej samej recepturze.

7. Jak stosować żeń-szeń: dawkowanie i pora dnia

Zalecana porcja zależy od formy żeń-szenia. Europejska monografia ziołowa podaje dla dorosłych orientacyjne przedziały od sześciuset miligramów do dwóch gramów sproszkowanego korzenia dziennie, albo od czterdziestu do sześciuset miligramów standaryzowanego wyciągu suchego dziennie, w zależności od rodzaju zastosowanego ekstraktu. Te liczby pokazują, jak bardzo dawkowanie zależy od konkretnej postaci surowca, dlatego w praktyce najważniejsze jest trzymanie się porcji podanej na etykiecie konkretnego produktu, a nie ogólnych przedziałów.

Żeń-szeń tradycyjnie kojarzy się z działaniem pobudzającym, dlatego wiele osób decyduje się przyjmować go w pierwszej połowie dnia, żeby uniknąć trudności z zasypianiem wieczorem. W formułach łączonych z innymi składnikami, na przykład magnezem czy ziołami o łagodzącym profilu, dopuszczalne jest też przyjmowanie porcji w innej porze dnia, zgodnie z zaleceniem producenta na etykiecie.

Tradycyjny, zalecany w monografii ziołowej czas stosowania to maksymalnie trzy miesiące, po którym warto zrobić przerwę.

W praktyce żeń-szeń koreański rzadko występuje w suplementach jako jedyny składnik. Częściej sąsiaduje z innymi surowcami roślinnymi oraz składnikami mineralnymi, które mają jasno opisaną, autoryzowaną rolę. Zgodnie z prawem Unii Europejskiej magnez pomaga w zmniejszeniu uczucia zmęczenia i znużenia. To brzmienie urzędowe, przypisane temu konkretnemu składnikowi, a nie samemu żeń-szeniowi.

StressMED — żeń-szeń koreański w formule z magnezem

Porcja dzienna StressMED to 2 kapsułki. Dostarczają 100 mg ekstraktu z korzenia żeń-szenia koreańskiego (Panax ginseng) standaryzowanego na 7% ginsenozydów, czyli 7 mg ginsenozydów.

Żeń-szeń jest tu jednym z dziewięciu składników formuły. Recepturę uzupełniają między innymi 200 mg ekstraktu z korzenia ashwagandhy (5% witanolidów), 200 mg mioinozytolu, 160 mg ekstraktu z ziela bakopy drobnolistnej, po 120 mg ekstraktów z korzenia pozłotki kalifornijskiej i korzenia waleriany lekarskiej, po 100 mg ekstraktów z ziela i kwiatostanu męczennicy cielistej oraz liścia melisy lekarskiej, a także 100 mg cytrynianu magnezu, dostarczającego 16 mg magnezu.

Zobacz pełny skład i specyfikację StressMED →

Porcja dzienna to 2 kapsułki. Produkt przeznaczony dla osób dorosłych, nie dla dzieci ani kobiet w ciąży i karmiących piersią. Nie łączyć z lekami uspokajającymi, nasennymi, przeciwlękowymi, przeciwdepresyjnymi ani przeciwpadaczkowymi, a także z alkoholem. Nie należy przekraczać zalecanej porcji do spożycia w ciągu dnia.

Regularność stosowania

Jak przy większości surowców roślinnych, kluczowe znaczenie ma regularne przyjmowanie porcji przez cały okres kuracji, a nie sięganie po żeń-szeń jednorazowo, w dniu zwiększonego wysiłku. Preparaty warto popijać wodą, najlepiej w trakcie posiłku.

8. Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

9. Warto zapamiętać

1. Prawdziwy żeń-szeń to rodzaj Panax. Żeń-szeń syberyjski, czyli eleuterokok kolczasty, to osobny rodzaj botaniczny bez ginsenozydów, mimo podobnej nazwy handlowej.
2. Koreański i amerykański to dwa różne gatunki Panax. Biały i czerwony żeń-szeń to natomiast ten sam gatunek, różniący się jedynie sposobem przetworzenia korzenia.
3. Ginsenozydy są markerem jakości. Liczy się procent standaryzacji ekstraktu oraz wynikająca z niego masa ginsenozydów w porcji dziennej, nie sama nazwa rośliny na etykiecie.
4. Badania dotyczą standaryzowanego ekstraktu w określonej dawce. Wyniki są zniuansowane: obserwowano poprawę w zakresie zmęczenia i pamięci, natomiast nie potwierdzono jednoznacznego wpływu na wszystkie funkcje poznawcze.
5. Formalne przeciwwskazanie to nadwrażliwość na surowiec. Stosowanie nie jest zalecane w ciąży, podczas karmienia piersią i u osób poniżej osiemnastego roku życia, a tradycyjny czas kuracji nie powinien przekraczać trzech miesięcy.
6. W formułach żeń-szeń często towarzyszy magnezowi, który ma autoryzowane oświadczenie o zmniejszeniu uczucia zmęczenia i znużenia.