Luteina z nagietka aksamitnego — co to jest i jej właściwości

1. Czym jest luteina?

Luteina to naturalny barwnik z grupy karotenoidów, a dokładniej ksantofili, czyli karotenoidów zawierających w cząsteczce atomy tlenu. To właśnie ta grupa odpowiada za intensywnie żółtą i pomarańczową barwę wielu roślin, choć w zielonych liściach kolor luteiny bywa zamaskowany przez chlorofil.

Karotenoidy potrafią wytwarzać rośliny, glony i niektóre mikroorganizmy. Organizm człowieka tej zdolności nie ma, dlatego całą luteinę musimy pozyskać z zewnątrz, z pożywieniem lub suplementacją. Po wchłonięciu luteina jest transportowana przez krew i selektywnie gromadzona w kilku miejscach ciała, przede wszystkim w plamce żółtej oka, ale również w skórze i w mózgu. Towarzyszy jej zwykle pokrewny barwnik, zeaksantyna, o bardzo podobnej budowie chemicznej.

Luteina jest związkiem lipofilnym, czyli rozpuszczalnym w tłuszczach, a nie w wodzie. Ta cecha decyduje o sposobie, w jaki najlepiej ją przyjmować, oraz o tym, dlaczego w roślinie i w suplemencie występuje najczęściej w połączeniu z kwasami tłuszczowymi.

2. Nagietek czy aksamitka? Skąd pochodzi luteina w suplementach

To jedno z najczęstszych nieporozumień na etykietach suplementów. W nazwach handlowych funkcjonuje określenie „nagietek”, jednak botanicznie chodzi o zupełnie inną roślinę.

• Nagietek lekarski (Calendula officinalis) to roślina znana z zastosowań na skórę i błony śluzowe, popularna w europejskim ziołolecznictwie. Nie jest przemysłowym źródłem luteiny do suplementów.
• Aksamitka wzniesiona (Tagetes erecta), nazywana też aksamitką afrykańską, to roślina, z której kwiatów pozyskuje się na skalę przemysłową ekstrakt bogaty w luteinę, wykorzystywany w suplementach diety na całym świecie.

Obie rośliny mają charakterystyczne, żółto-pomarańczowe kwiaty, co prawdopodobnie przyczyniło się do pomieszania nazw w języku potocznym. Z punktu widzenia świadomego wyboru suplementu warto znać różnicę. Jeśli etykieta wspomina o ekstrakcie z kwiatów bogatym w luteinę, niemal na pewno chodzi o aksamitkę, niezależnie od tego, jakim słowem posłużył się producent w opisie marketingowym.

Aksamitka jest zresztą tak silnym źródłem barwnika, że jej ekstrakt bywa stosowany również jako naturalny barwnik spożywczy oraz jako dodatek do paszy dla drobiu. To właśnie luteina z aksamitki nadaje intensywnie pomarańczową barwę żółtkom jaj kur karmionych taką paszą, co dobrze pokazuje, jak silnie ten barwnik potrafi się kumulować w tkankach.

Z kwiatów aksamitki pozyskuje się oleożywicę, którą następnie oczyszcza się i standaryzuje na określoną zawartość procentową luteiny. To procent standaryzacji, a nie sama nazwa rośliny, decyduje o tym, ile realnie luteiny znajduje się w kapsułce.

3. Luteina, zeaksantyna i plamka żółta

Aby zrozumieć, dlaczego luteina jest tak często wiązana z tematem oczu, warto poznać podstawową anatomię. W centralnej części siatkówki, odpowiedzialnej za najostrzejsze widzenie, znajduje się niewielki obszar zwany plamką żółtą (łac. macula lutea). Jej nazwa dosłownie odnosi się do żółtawego zabarwienia.

To zabarwienie pochodzi od luteiny i zeaksantyny, które gromadzą się tam w wysokim stężeniu, tworząc tak zwany barwnik plamki żółtej. Rozmieszczenie obu związków nie jest przypadkowe. Luteina dominuje na obrzeżach tego obszaru, a zeaksantyna w jego centrum. Towarzyszy im również trzeci, pokrewny karotenoid, mezozeaksantyna, która powstaje w dużej mierze z przekształcenia luteiny bezpośrednio w siatkówce.

Czym różni się luteina od zeaksantyny

Oba związki mają niemal identyczny wzór chemiczny i różnią się jedynie położeniem jednego wiązania podwójnego w cząsteczce. Ta drobna różnica wpływa na to, jak każdy z nich pochłania światło i gdzie dokładnie się gromadzi. W praktyce luteina i zeaksantyna działają jak zgrany duet, dlatego w naturze, w diecie oraz w dobrze skomponowanych suplementach zwykle występują razem.

Z chemicznego punktu widzenia barwnik plamki pełni dwie funkcje. Pochłania część światła o wysokiej energii z zakresu niebieskiego oraz uczestniczy w neutralizowaniu reaktywnych form tlenu powstających w tkance intensywnie eksponowanej na światło. To fakty dotyczące budowy i chemii oka, opisujące zachowanie samych cząsteczek. Nabierają one dodatkowego kontekstu we współczesnym trybie życia, w którym oczy spędzają wiele godzin przed ekranami emitującymi światło niebieskie.

Gęstość tego barwnika bywa oceniana w badaniach jako wskaźnik określany skrótem MPOD (ang. macular pigment optical density). To właśnie ten parametr najczęściej mierzy się w badaniach klinicznych nad suplementacją luteiną.

4. Co pokazują badania nad luteiną i zeaksantyną

Luteina i zeaksantyna należą do najlepiej przebadanych karotenoidów. Poniższe akapity opisują wyniki konkretnych badań naukowych, dotyczące określonych grup i porcji. Nie są to obietnice efektu ani deklaracje właściwości jakiegokolwiek produktu.

Są to wyniki dotyczące pomiarów fizjologicznych, takich jak gęstość barwnika czy wskaźniki biochemiczne, w konkretnych grupach uczestników. Pokazują, że luteina realnie kumuluje się tam, gdzie organizm ją kieruje, i że jej poziom w tkankach można podnieść zarówno dietą, jak i suplementacją.

5. Wolna luteina czy estry: co naprawdę się wchłania

To najbardziej praktyczna, a jednocześnie najrzadziej wyjaśniana część tematu luteiny. W roślinach, w tym w kwiatach aksamitki, luteina występuje głównie w postaci zestryfikowanej, czyli połączonej z kwasami tłuszczowymi, najczęściej z kwasem palmitynowym. To forma trwała i stabilna, dobrze nadająca się do przechowywania w surowcu roślinnym.

Problem w tym, że do krwiobiegu, a dalej do tkanek takich jak plamka żółta oka, trafia wyłącznie luteina wolna. To jedyna postać identyfikowana w surowicy krwi. Oznacza to, że estry luteiny muszą najpierw zostać rozłożone w jelicie cienkim przez enzymy trawienne, lipazy i esterazy, zanim uwolniona z nich luteina będzie mogła się wchłonąć.

Większość suplementów na rynku, niezależnie od tego, czy producent to podkreśla, zawiera luteinę w formie zestryfikowanej, ponieważ tak naturalnie występuje ona w ekstrakcie z aksamitki. Dobra wiadomość jest taka, że u zdrowych osób proces rozkładania estrów przebiega sprawnie. W badaniu krzyżowym z udziałem 24 zdrowych osób, przyjmujących przez dwa miesiące 6 mg luteiny dziennie z ekstraktu z aksamitki, nie stwierdzono różnic w odpowiedzi surowicy między formą wolną a estrową na żadnym z punktów pomiarowych.^[4] Wcześniejsze prace wskazywały nawet na przewagę estrów, a autorzy przypisali ją nie samej hydrolizie, lecz rozpuszczalności preparatu.^[5] Wniosek jest taki, że u zdrowych osób obie formy wypadają porównywalnie, o ile są przyjmowane razem z tłuszczem.

Praktyczny wniosek jest prosty. Sama forma, wolna czy estry, nie przesądza o jakości preparatu. Ważniejsze jest to, czy producent podaje przejrzystą standaryzację oraz czy luteina jest przyjmowana w warunkach, które sprzyjają jej wchłanianiu, czyli z posiłkiem zawierającym tłuszcz.

6. Jak wybrać dobrą luteinę

Podobnie jak przy innych ekstraktach roślinnych, kluczowa jest różnica między masą całego ekstraktu a rzeczywistą zawartością substancji czynnej. Etykieta z napisem „ekstrakt z kwiatów aksamitki” bez podanego procentu luteiny nie mówi jeszcze, ile realnie barwnika otrzymujesz.

Warto też zwrócić uwagę na to, czy luteinie towarzyszą składniki wspierające jej przyswajanie lub uzupełniające jej działanie, na przykład inne karotenoidy albo składniki o potwierdzonej roli dla wzroku. Dobrym przykładem takiego uzupełnienia jest cynk, który w odróżnieniu od samej luteiny ma potwierdzoną rolę w utrzymaniu prawidłowego widzenia.

7. Gdzie występuje luteina w diecie i ile jej potrzeba

Zanim sięgniesz po suplement, warto wiedzieć, że luteina i zeaksantyna są szeroko dostępne w zwykłej diecie, o ile regularnie sięga się po odpowiednie produkty.

• Ciemnozielone warzywa liściaste. Jarmuż, szpinak i brokuły należą do najbogatszych źródeł, mimo że luteina jest tam zamaskowana przez zielony chlorofil.
• Żółtko jaja. Mniejsza zawartość niż w warzywach, ale bardzo dobra przyswajalność, ponieważ luteina występuje tam razem z naturalnym tłuszczem.
• Kukurydza. Jedno z niewielu źródeł bogatych jednocześnie w luteinę i zeaksantynę.
• Papryka i dynia. Dodatkowe źródła roślinne o żółto-pomarańczowym zabarwieniu.

Warto znać jeden praktyczny szczegół kulinarny. Luteina jest dość odporna na temperaturę, a lekkie podduszenie warzyw z odrobiną tłuszczu, na przykład szpinaku na oliwie, potrafi zwiększyć jej przyswajalność w porównaniu z warzywami surowymi. Dzieje się tak, ponieważ obróbka cieplna rozluźnia strukturę roślinnych komórek, a tłuszcz ułatwia transport barwnika w przewodzie pokarmowym.

Nie ma oficjalnej referencyjnej wartości spożycia dla luteiny, ponieważ nie jest ona uznawana za składnik odżywczy w tradycyjnym rozumieniu, lecz za związek bioaktywny. Najczęściej cytowaną w literaturze porcją jest połączenie 10 mg luteiny z 2 mg zeaksantyny, pochodzące z badania AREDS2. Nowsze opracowanie zbiorcze pokazało jednak wyraźną zależność od wielkości porcji: przy spożyciu poniżej 5 mg dziennie nie obserwowano istotnej zmiany gęstości barwnika plamki, a najwyraźniejszy przyrost odnotowano przy porcjach wynoszących 20 mg i więcej.^[3] Dlatego w preparatach ukierunkowanych na wzrok spotyka się dziś porcje sięgające 40–60 mg luteiny dziennie, a nie tylko kilkanaście miligramów.

Górną granicę wyznaczają oceny bezpieczeństwa. Komitet JECFA ustalił dla luteiny z Tagetes erecta akceptowane dzienne spożycie na poziomie 2 mg na kilogram masy ciała, a panel EFSA przyjął wartość 1 mg na kilogram.^[6] Dla osoby ważącej 70 kg oznacza to odpowiednio około 140 mg i 70 mg dziennie. Porcje spotykane w suplementach mieszczą się więc z zapasem poniżej tych wartości.

Ponieważ luteina jest rozpuszczalna w tłuszczach, jej przyswajanie z diety i z suplementów poprawia się, gdy jest spożywana razem z posiłkiem zawierającym choćby niewielką ilość tłuszczu, na przykład z oliwą, awokado lub jajkiem.

8. Bezpieczeństwo i przeciwwskazania

Luteina i zeaksantyna z diety oraz ze standardowych porcji suplementacyjnych są uznawane za dobrze tolerowane przez zdecydowaną większość osób.

Możliwe działania niepożądane

Przy bardzo wysokich porcjach, znacznie przekraczających typowe dawki suplementacyjne, opisywano przejściowe żółtawe zabarwienie skóry, wynikające z gromadzenia się karotenoidów w tkance tłuszczowej pod skórą. Zjawisko to jest nieszkodliwe i ustępuje po zmniejszeniu porcji lub zaprzestaniu suplementacji.

Kto powinien zachować ostrożność

• Osoby palące papierosy. W odróżnieniu od beta-karotenu, którego wysokie porcje wiązano u palaczy z niekorzystnymi obserwacjami w dużych badaniach, luteina i zeaksantyna są uznawane za bezpieczniejszą alternatywę w tej grupie. Nie zmienia to jednak faktu, że rzucenie palenia pozostaje najważniejszym krokiem dla zdrowia.
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią. Luteina pochodząca z diety jest uznawana za bezpieczną, natomiast decyzję o dodatkowej suplementacji warto skonsultować z lekarzem.
• Osoby z zaburzeniami wchłaniania tłuszczów. Na przykład przy niektórych schorzeniach wątroby lub pęcherzyka żółciowego wchłanianie luteiny może być mniej efektywne, dlatego warto to omówić ze specjalistą.
• Dzieci. Podstawą powinna być urozmaicona dieta bogata w warzywa i jaja, a decyzję o preparatach najlepiej skonsultować ze specjalistą.

Nie należy przekraczać porcji zalecanej przez producenta na opakowaniu. Osoby przyjmujące leki na stałe lub mające rozpoznane schorzenia przewlekłe powinny przed rozpoczęciem suplementacji skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

9. Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

10. Warto zapamiętać

1. Luteina to karotenoid, którego organizm sam nie wytwarza, dlatego musi być dostarczana z dietą lub suplementacją.
2. Przemysłowym źródłem jest aksamitka, nie nagietek. To dwie różne rośliny, mylone ze względu na podobne kwiaty.
3. Do krwi trafia wyłącznie luteina wolna. Estry, w których naturalnie występuje w roślinie, muszą zostać najpierw rozłożone w jelicie.
4. Luteina gromadzi się w plamce żółtej oka razem z zeaksantyną, tworząc barwnik pochłaniający część światła niebieskiego. To fakt biologiczny dotyczący samych cząsteczek.
5. Luteina rozpuszcza się w tłuszczach, dlatego z posiłkiem zawierającym tłuszcz przyswaja się znacznie lepiej niż na pusty żołądek.
6. Wielkość porcji ma znaczenie. Najczęściej cytowane jest 10 mg luteiny z 2 mg zeaksantyny z badania AREDS2, ale poniżej 5 mg dziennie nie obserwowano istotnych zmian gęstości barwnika plamki, a najwyraźniejszy przyrost odnotowano przy 20 mg i więcej — stąd porcje sięgające 40–60 mg w preparatach na wzrok.